Corbulo

Rond het midden van de eerste eeuw na Christus liet de Romeinse bevelvoerder Corbulo een kanaal graven tussen de Rijn en de Maas, de fossa Corbulonis. Het kanaal lag ruwweg tussen het tegenwoordige Leiden en Naaldwijk. De exacte loop is niet overal bekend, maar kan op basis van archeologisch onderzoek toch grotendeels worden gereconstrueerd. Aangenomen wordt dat het kanaal bij het castellum Matilo (Leiden-Roomburg) aansloot op de Rijn en vanaf daar naar het zuiden liep. In de gemeente Leidschendam-Voorburg is het kanaal bij archeologisch onderzoek een aantal keren aangetroffen: bij de Gemeentewerf, de Rietvinklaan en op het Damplein. Vanaf Rijswijk liep het kanaal via de Sir Winston Churchilllaan richting Naaldwijk, waar het uitkwam in de Maas.

De landelijke nederzetting ter plaatse, het latere Forum Hadriani, kreeg hiermee een belangrijke stimulans en groeide uit tot een centrale plaats met een haven. Rond 85 na Christus stichtten de Romeinen de nieuwe provincie Germania inferior, die werd onderverdeeld in meerdere districten. De nederzetting aan het kanaal van Corbulo, die gestaag doorgroeide, werd de hoofdstad van het district (civitas) van de Cananefaten. Een enorme impuls kwam met de naamgeving door keizer Hadrianus (117-138), die omstreeks 121/122 na Christus onze streek bezocht tijdens zijn reis naar Brittannia. Onze nederzetting kreeg van hem de naam Forum Hadriani , waarmee tegelijkertijd ook het officiële recht op het houden van markten werd toegekend.

De datering van de aanleg het kanaal is vastgesteld op 48 na Christus. Zo'n precieze datering is mogelijk door het onderzoek van de jaarringen van het eikenhout, waarmee de kanten van het kanaal op sommige plekken was verstevigd. Het kanaal was belangrijk voor het vervoer van troepen en goederen, waaronder bouwmateriaal, van en naar Forum Hadriani en het is waarschijnlijk dat het kanaal enkele eeuwen gefunctioneerd heeft.

Aan de zuidzijde van Forum Hadriani bevond zich een insteekhaven met een omvang van circa  35 bij 125 meter. Het hout van de kades heeft dateringen opgeleverd uit het midden van tweede en begin van de derde eeuw na Christus. De kades lagen niet buiten de stadsmuur, maar gedeeltelijk binnen de stad. De kades bestonden uit forse ingeheide eikenhouten palen.

Opgegraven heipalen van de kade zijn heden ten dage te bezichtigen in het Stadsmuseum Leidschendam-Voorburg.

Behalve handelaren maakte ook de Romeinse marine, de classis Germanica, gebruik van de haven en het kanaal. Deze provinciale vlooteenheid had zijn thuisbasis in Keulen en zorgde met snelle oorlogsschepen (galeien) voor de beveiliging van alle wateren in de provincie Germania inferior. Daarnaast was de marine betrokken bij zware transporten voor zowel militaire als civiele bouwprojecten. De Rijnvloot had waarschijnlijk in Forum Hadriani een eigen steunpunt.

Het Forum Hadriani werd verlaten rond 275 na Christus. De oorzaken zijn niet exact bekend. Wel weten we dat de grenzen van het uitgestrekte rijk niet meer militair te verdedigen waren. Een wijziging in de waterlopen en de kustlijn heeft misschien ook een rol gespeeld.